ديگرى رنگ اجتماعى . رنگ فلسفى به اين شكل كه در اين دنيا همه چيز متغير است ، هيچ چيز باقى نيست ، و رنگ اجتماعى به اين صورت كه هرچيز در اجتماع زاييدهء يك احتياج است و احتياجات اجتماعى بشر در تغيير است پس هرچيزى يك مدت موقت در اجتماع مىماند . نگاه فلسفى به مسئله اما مطلب اول كه رنگ فلسفى مىدهند و مىگويند همه چيز در تغيير است ، آيا راست است ؟ به اين تعبير كه همه چيز در تغيير است درست نيست . ولى به اين معنى كه جهان ماديات ، تركيبات مادى اين دنيا در تغيير است ، صحيح است ؛ يعنى شما در اين دنيا ماده‌اى پيدا نمىكنيد كه از ازل به همين شكل بوده و تا ابد هم به همين شكل باقى خواهد بود . آيا اين كوههايى كه مىبينيد ، از ازل به همين شكل بوده و تا ابد هم به همين شكل باقى خواهد بود ؟ نه . آيا دريا به همين شكل كه الآن هست بوده است ؟ نه . آيا به همين شكل باقى مىماند ؟ نه . حكماى اسلامى از قديم الايام اين آيهء قرآن را كه مىفرمايد : وَ تَرَى الْجِبالَ تَحْسَبُها جامِدَةً وَ هِيَ تَمُرُّ مَرَّ السَّحابِ صُنْعَ اللَّهِ الَّذِي أَتْقَنَ كُلَّ شَيْءٍ « 1 » ناظر به تغييرى كه در همهء اشياء و اجسام عالم رخ مىدهد دانسته‌اند ، به قرينهء صُنْعَ اللَّهِ الَّذِي أَتْقَنَ كُلَّ شَيْءٍ . آيه مىگويد اين كوهها را كه مىبينى خيال مىكنى يكنواخت و ثابت است و حال اينكه اينها دائماً در تغيير است ، همان طورى كه ابرها را مىبينى كه به يك حال باقى نمىمانند . البته كوه به عنوان مثال است ، يعنى همهء اشياء اين‌جور است . حكيمى از قديم گفته است : هيچ شخصى در يك رودخانه دوبار شستشو نمىكند . مقصودش اين بوده است كه در يك رودخانه اگر امروز شستشو كنى ، فردا كه مىروى نه آن آب آب ديروز است و نه تو كه شستشو مىكنى آن آدم ديروز هستى . پس هيچ كس در يك رودخانه دوبار شستشو نمىكند . در اينكه اجسام و مواد اين عالم دائماً در تغييرند هيچ بحثى نيست . جغرافيا به ما نشان مىدهد كه مثلًا همين درياى خزر ، الآن نسبت به چهل سال پيش تغيير كرده است ، يعنى ساحلش مقدارى به آن سمت كشيده شده است . قرائن علمى ثابت كرده است كه بين ما و آمريكا يك راه خشكى وجود داشته است . تدريجاً تغييراتى كه در

--> ( 1 ) نمل / 88